سمپاشی و کنترل آفات در پالایشگاه و پتروشیمی
سمپاشی تخصصی آفات در پالایشگاه و پتروشیمی، روش های ایمن در مناطق پر خطر EX
چه تفاوت اساسی بین یک پالایشگاه و یک ساختمان صنعتی معمولی از نظر کنترل آفات وجود دارد؟
پالایشگاه و پتروشیمی تنها مکانهایی هستند که در آنها یک آفت کوچک میتواند یک انفجار بزرگ ایجاد کند.
بگذارید دقیق تر توضیح بدهیم در یک انبار یا کارخانه تولیدی، اگر موش کابل برق را بجود، حداکثر یک دستگاه از کار میافتد. اما در پالایشگاه، همان موش میتواند کابل شبکه کنترل سطح مایع یک برج تقطیر را از بین ببرد، سرریز رخ دهد، گاز قابل اشتعال آزاد شود و جرقه ای کوچک کل واحد را منفجر کند. این اغراق نیست. مستندات حوادث HSE صنایع نفت جهان پر است از توقف های چند میلیون دلاری به خاطر آفات.
آفات غالب در پالایشگاه و پتروشیمی کدامند؟
بر اساس دهها گزارش بازرسی از تاسیسات جنوب کشور (عسلویه، بندرعباس، آبادان، ماهشهر)، سه دسته آفت بیشترین آسیب را وارد میکنند:
دسته اول: جوندگان مقاوم
موش صحرایی قهوهای (Rattus norvegicus) و موش خانگی (Mus musculus) در کانال های کابل کشی زیرزمینی، زیر کفپوشهای اتاق کنترل، داخل داکتهای هوا و حتی عایق حرارتی مخازن لانه میکنند. این جوندگان به سرعتی باورنکردنی تکثیر میشوند. یک جفت موش در یک سال میتواند بیش از ۲۰۰۰ فرزند تولید کند.
دسته دوم: بندپایان سمی
عقرب زرد ایرانی (Hemiscorpius lepturus) که مرگبارترین عقرب ایران است، عاشق جعبه های تقسیم برق و پشت تابلوهای برق است. تعمیرکاری که بدون دستکش و چراغ وارد این فضاها شود، ممکن است ظرف چند ساعت جان خود را از دست بدهد. همچنین کنه های ناقل تب خون ریزی دهنده کریمه کنگو در مجاورت دام هایی که گاهی در حاشیه پالایشگاه رها میشوند، دیده شدهاند.
دسته سوم: پرندگان مزاحم
کبوترها، کلاغها و حتی لاشخورها روی دکلهای فلر (مشعل) و سازه های بلند لانه میسازند. فضولات اسیدی آنها سازههای فلزی را خورده میکند و پرهایشان در ورودی هوای توربین ها مکیده میشود.
چرا روشهای مرسوم سمپاشی در این محیط ها شکست میخورند؟
سه دلیل اصلی وجود دارد:
دلیل اول: بوی مزاحم مواد شیمیایی
طعمه های معمولی موش حاوی طعم دهندههای گوشتی یا غلاتی هستند. اما در پالایشگاه، بوی شدید نفت، گاز گوگرد دار (مثل مرکاپتانها) و حلال ها، این طعم دهندهها را می پوشاند. موش اصلاً طعمه شما را تشخیص نمی دهد.
دلیل دوم: خطر اشتعال
اکثر سموم اسپری حاوی حلال های الکلی یا نفتی هستند. یک جرقه استاتیک ساده از لباس کارگر یا اتصال بد کابل، کافی است تا کل اسپری شما آتش بگیرد. در مناطق EX (Explosive Atmosphere) فضای مستعد انفجار استفاده از هرگونه سمپاش دستی ممنوع است مگر اینکه سمپاش ضد جرقه تایید شده داشته باشید.
دلیل سوم: دسترسی فیزیکی
کانال های کابل ممکن تا عمق ۲ متری زیر زمین باشند. دهانه ورودی آنها اغلب ۴۰ در ۴۰ سانتیمتر است. یک انسان نمیتواند وارد شود. شما مجبورید طعمه را با ابزارهای مخصوص تا عمق پرتاب کنید یا از دوربین های بازرسی استفاده کنید.
کدام سموم شیمیایی برای استفاده در پالایشگاه و پتروشیمی تایید شده هستند؟
فقط سمومی که دارای سه ویژگی باشند: غیراشتعال، بدون حلال نفتی، و با نقطه فلش بالای ۱۰۰ درجه سانتی گراد.
لیست سموم مجاز توسط کمیته فنی HSE صنایع نفت تدوین شده است:
۱. طعمه های جامد ضد رطوبت (برای جوندگان)
این طعمه ها حاوی دیفناسیوم، برودیفاکوم یا برومادیولون هستند. تفاوت آنها با طعمه های معمولی در پوشش مومی ضد بو است. این پوشش مانع از نفوذ بخارات نفتی به درون طعمه میشود. موش بوی نفت را حس نمی کند و طعمه را به راحتی میخورد. این طعمه ها در جعبه های پلاستیکی ضد جرقه قرار میگیرند که حتی اگر موش آنها را بجود، جرقه تولید نمیکند.
۲. ژل های پایه آبی (برای حشرات خزنده)
ژل های حاوی فیپرونیل یا ایمیداکلوپرید که ۹۵ درصد آنها آب است، هیچ حلال نفتی ندارند. این ژل ها را در درزها، اطراف تابلوهای برق و داخل اتاق کنترل تزریق میکنند. حتی اگر ژل با سیم های لخت تماس پیدا کند، نه آتش میگیرد و نه اتصالی ایجاد میکند.
۳. فوم های مهار شده (برای پرندگان و لانه ها)
فوم های حاوی آنتراکینون روی سطوحی که پرندگان روی آن می نشینند، اسپری میشود. این فوم بعد از خشک شدن، یک لایه چسبناک و بدبو ایجاد میکند که پرنده پس از یک بار نشستن، دیگر برنمی گردد. نکته مهم: این فوم ها بر پایه آب هستند و رسانای الکتریکی نیستند.
۴. گردههای سیلیکاته (برای کنترل کپک و حشرات ریز)
در مکان هایی که رطوبت بالا وجود دارد (مثل حوضچه های پساب، زیر شیرآلات نشتی)، پودر سیلیکاژل همراه با پایرترین پخش میشود. این پودر چربی کوتیکول حشرات را از بین میبرد و آنها را خشک میکند. خطر انفجار: صفر.
یک سوال مهم: طعمه گذاری چگونه انجام میشود که هم ایمن باشد و هم موثر؟
پاسخ در یک کلمه: جعبه های تایید شده ATEX.
ATEX یک استاندارد اروپایی برای تجهیزات قابل استفاده در جو انفجاری است. جعبه طعمه ای که در پالایشگاه استفاده میشود باید:
از جنس پلاستیک آنتی استاتیک (ضد الکتریسیته ساکن) ساخته شده باشد.
هیچ فلز لختی در آن نباشد که در اثر ضربه جرقه بزند.
دارای دریچه ورودی مخصوص موش باشد، اما دست انسان به داخل نرود.
قفل نداشته باشد (چون قفل ممکن است جرقه بزند)، بلکه با پیچ های پلاستیکی یکبارمصرف بسته شود.
مراحل عملی طعمه گذاری در پالایشگاه:
گام اول – نقشه برداری: ابتدا نقشه دقیق کانال های کابل، چاهها، اتاقک ها و داکت ها تهیه میشود. نقاطی که فضولات موش یا رد پا دیده می شود، علامت گذاری میشود.
گام دوم – انتخاب نقطه طعمه گذاری: جعبه ها هر ۱۰ تا ۱۵ متر در امتداد مسیر تردد موش ها قرار میگیرند. نکته کلیدی: جعبه باید نزدیک دیوار و در مسیری باشد که موش حس امنیت کند. وسط راهرو هرگز.
گام سوم – طعمه گذاری اولیه: در هر جعبه ۱۰۰ تا ۲۰۰ گرم طعمه جامد ریخته میشود. یادداشت می شود که چه مقدار ریخته شده.
گام چهارم – بازرسی هفتگی: یک هفته بعد، جعبه ها چک میشود. اگر طعمه خورده شده باشد، دوباره پر میشود. اگر طعمه دست نخورده باشد، جای جعبه عوض میشود یا نوع طعمه تغییر میکند.
یک نکته فنی مهم: در پالایشگاه هرگز از طعمه های مایع یا خمیری استفاده نمیشود چون ممکن است نشت کند و با مواد نفتی مخلوط شود.
چرا عقرب ها عاشق اتاق های برق و تابلوهای فشار قوی پالایشگاه هستند و چگونه آنها را از بین ببریم؟
عقرب موجودی گرماگرا و نورگریز است. اتاق برق یک پالایشگاه سه مزیت برایش دارد: گرمای مداوم (۳۵ تا ۴۵ درجه از تجهیزات)، تاریکی کامل (چون چراغ ها اغلب خاموش است)، و شکاف های زیاد پشت تابلوها و داخل داکت کابلها.
خطرناک ترین عقرب ایران، عقرب زرد ایرانی (Hemiscorpius lepturus) است که در استان های خوزستان، بوشهر، هرمزگان و ایلام فراوان است. این عقرب بر خلاف بیشتر عقرب ها که دم خود را برای ترساندن بالا میگیرند، بسیار آرام و بی صدا حرکت میکند. نیش آن ابتدا بی درد است، اما ظرف ۴ تا ۶ ساعت باعث تخریب بافت، نارسایی کلیه و مرگ میشود.
روشهای تخصصی کنترل عقرب در پالایشگاه:
روش اول: حذف نقاط امن (مهندسی زیستگاه)
قبل از هر سمپاشی، باید پناهگاه های عقرب را از بین برد:
درزهای اطراف کابل های ورودی به تابلوها با فوم پلی یورتان ضد حریق و غیر اشتعال بسته میشود.
کفپوش های شل یا شکسته اتاق برق ترمیم میشوند.
تجهیزات قدیمی که پشت آنها فضای خالی وجود دارد، جابه جا یا حذف میشوند.
کف اتاق برق باید صاف و بدون ترک باشد. ترک های بیشتر از ۲ میلیمتر دوغاب سیمانی میشوند.
روش دوم: سمپاشی حاشیه ای با پودرهای سیلیکاته
در امتداد دیوارها، اطراف پایه تابلوها و جلوی درها، یک نوار ۱۰ سانتی متری از پودر سیلیکاژل + پایرترین پخش میشود. این پودر چربی سطح بدن عقرب را از بین می برد. عقرب ظرف ۲۴ تا ۴۸ ساعت خشک شده و می میرد. مزیت بزرگ این روش: بدون بو، بدون رطوبت، عایق الکتریکی بودن پودر.
روش سوم: تله های چسبنده ضد جرقه
تله های چسبنده مخصوص عقرب که روی آنها فرمون جذب کننده وجود دارد، در گوشه ها و پشت تابلوها قرار داده میشود. این تله ها یکبارمصرف هستند و هر دو هفته یکبار تعویض می شوند. نکته مهم: تله چسبنده نباید در مسیر عبور و مرور کارگران قرار گیرد.
روش چهارم (فقط در مواقع طغیان): سمپاشی مایع محدود
اگر جمعیت عقرب بسیار بالا باشد، از سمپاش پشتی دستی با نازل تک جرقه استفاده میشود، اما فقط روی دیوارهای خارجی اتاق برق (نه داخل). سم مورد استفاده: پریمفسوس متیل + سایپرمترین با حلال آب. این سم پس از خشک شدن، تا ۳ ماه اثر باقیگذار دارد.
یک هشدار فنی حیاتی: هرگز از سمپاش های برقی یا باطریدار در اتاق برق استفاده نکنید. جرقه ذغال های موتور این سمپاش ها میتواند گرد و غبار موجود در هوا را منفجر کند.
در صورت پیدا شدن مار در پالایشگاه چه باید کرد؟
مارها معمولاً برای شکار موش وارد پالایشگاه میشوند. دو گونه شایع: مار جعفری (غیرسمی اما ترسناک) و مار پلنگی (سمی خفیف).
روش صحیح برخورد:
اول: توقف فعالیت در آن محدوده.
دوم: تماس با تیم تخصصی امداد حیات وحش (کشتن مار توسط کارگران تخلف و خطرناک است).
سوم: پس از خارج کردن مار، محل ورود آن (شکاف دیوار، دریچه کانال) با سیمان ترمیم شود.
چهارم: طعمه گذاری سنگین موش در همان ناحیه تا منبع غذایی مار حذف شود.
کدام قسمت پالایشگاه بیشترین جمعیت موش را دارد و چرا روش های معمول طعمه گذاری در آنجا جواب نمی دهد؟
کانال های اصلی کابل کشی (Main Cable Trenches). این کانال ها که گاهی تا عمق ۲ متری زمین و به طول چند صد متر هستند، یک سیستم زیرزمینی کامل را تشکیل می دهند. موش ها در این کانال ها:
1.از گرمای کابل های برق استفاده می کنند.
2.از چکه های آب شیرین (نشتی شیرآلات) سیراب میشوند.
3.از بقایای غذای کارگران که گاهی از دریچه های بازرسی به داخل میافتد، تغذیه میکنند.
بدون هیچ شکارچی طبیعی تکثیر میشوند.
چرا طعمه گذاری معمولی جواب نمی دهد؟ چون موش های داخل کانال غذای کافی دارند و به طعمه شما علاقه نشان نمی دهند. علاوه بر این، رطوبت بالای داخل کانال، طعمه های معمولی را ظرف چند روز کپک زده و بی اثر میکند.
راهکار تخصصی: طعمه گذاری اجباری با گرسنه سازی هوشمند
این روش در پالایشگاه های پیشرفته جهان و اخیراً در برخی مجتمع های پتروشیمی ایران با موفقیت اجرا شده است:
مرحله اول – شناسایی نقاط تغذیه: تیم بازرسی با دوربین فیبر نوری وارد کانال میشود و محل دقیق لانه ها و مسیرهای تردد موش را ثبت میکند. همچنین منابع غذایی موجود (مانند نشتی روغن خوراکی، بقایای غذا، حشرات مرده) شناسایی میشود.
مرحله دوم – قطع منابع غذایی:
تمام دریچه های بازرسی که ممکن است بقایای غذا از آنها وارد شود، با توری ریز پوشانده میشوند.
اخطار شدید به کارگران داده میشود که از ریختن آشغال و غذا در کانال خودداری کنند.
حشرات مرده (که غذای موش هستند) با مکنده صنعتی از کانال خارج میشوند.
مرحله سوم – طعمه گذاری با طعمه های مقاوم به رطوبت: طعمه هایی که پوشش مومی دارند و تا ۳ ماه در آب دوام میآورند، توسط یک قاشق مخصوص تا عمق ۱۰ متری پرتاب میشوند. فاصله هر طعمه ۵ متر است.
مرحله چهارم – پایش هوشمند: از تله های مجهز به حسگر وزن استفاده می شود. هر بار که موش وارد تله شود و طعمه بخورد، یک سیگنال به اپراتور ارسال میشود. این روش مصرف نیروی انسانی را تا ۸۰ درصد کاهش میدهد.
موشهای مقاوم به سموم ظهور کردهاند؟ آیا واقعیت دارد؟
پاسخ: بله، متاسفانه در برخی پالایشگاه های جنوب کشور، جمعیت موشهایی کشف شده که به سموم ضد انعقادی نسل اول (مثل وارفارین) مقاوم هستند. دلیل این مقاومت، استفاده مکرر و نادرست از یک سم خاص در سالهای قبل است. موش های مقاوم تا ۲۰ برابر دوز کشنده معمولی را تحمل میکنند.
راهکار: استفاده از سموم نسل دوم با ترکیب متفاوت (برودیفاکوم یا دیفناسیوم). این سموم حتی در یک وعده غذایی باعث مرگ موش میشوند. همچنین چرخش هوشمندانه سموم هر ۶ ماه یکبار از مقاومت بیشتر جلوگیری میکند.
یک اشتباه رایج: برخی کارفرمایان فکر میکنند هر چه طعمه بیشتری بریزند، موشها زود تر می میرند. این اشتباه است. موش قادر به یادگیری سریع است. اگر طعمه به وفور در دسترس باشد، موش آن را به عنوان غذا نمی شناسد و از آن اجتناب می کند. مقدار بهینه: ۲۰ تا ۳۰ گرم طعمه در هر ایستگاه.
چه کسی اجازه دارد در پالایشگاه عملیات کنترل آفات انجام دهد و چه تجهیزاتی اجباری است؟
هیچ پیمانکار سمپاشی بدون گواهینامه تخصصی HSE سطح ۳ صنعت نفت حق ورود به مناطق عملیاتی را ندارد. این گواهی پس از ۸۰ ساعت آموزش تخصصی در مورد:
شناسایی مواد قابل اشتعال در پالایشگاه
روش های کار در مناطق EX
اطفای حریق اولیه و واکنش در شرایط اضطراری
تشخیص آفات خاص صنایع نفت
ترکیب تیم استاندارد برای یک پالایشگاه با مساحت ۵۰ هکتار:
- سرپرست فنی (با مدرک مهندسی شیمی یا بهداشت محیط و حداقل ۵ سال سابقه در صنایع نفت)
- اپراتور سمپاشی هر کدام دارای کارت سلامت و گواهی HSE))
- بازرس کانال (مسلط به کار با دوربین فیبر نوری و گازسنج)
- یک امداد گر (با دوره کمک های اولیه و تزریقات)
تجهیزات فردی اجباری تایید شده برای مناطق EX):)
لباس کار از جنس ضد الکتریسیته ساکن (آنتياستاتیک) – رنگ روشن برای دید بهتر
کلاه ایمنی با بند چانه و محافظ صورت در مقابل پاشش مواد شیمیایی
عینک ایمنی ضد شیشه (مدل دورگیر)
دستکش نیتریل ضد اسید و حلال (ضخامت حداقل ۰.۴ میلیمتر)
کفش ایمنی با پنجه فولادی و کف غیر فلزی (بدون میخ آهنی)
گازسنج قابل حمل با قابلیت تشخیص H₂S، CO، LEL و O₂) – کالیبره شده همان روز)
ماسک تمام صورت با فیلتر ترکیبی A2B2E2K2 محافظت در برابر گازهای اسیدی، قلیایی، آلی و آمونیاک
تجهیزات عملیاتی استاندارد:
- سمپاش پشتی دستی با اهرم پمپ فلزی ضد جرقه (بدون موتور برقی یا باتری) – حداکثر ۱۰ لیتر ظرفیت
جعبه های طعمه ATEX تایید شده با شماره سریال و تاریخ انقضا
دوربین بازرسی کانال با طول کابل ۵۰ متر و قابلیت ضبط
چراغ قوه ضد انفجار با گواهی Zone 1
کیت مواد جاذب شیمیایی برای مهار نشت سم در صورت حادثه
کیت کمک های اولیه ضد عقرب شامل: آمپول بتامتازون، آنتی هیستامین، سرم برای رقیق کردن خون
قبل از شروع سمپاشی چه مدارکی باید اخذ شود؟
لیست مدارک مورد نیاز که بدون آنها هیچ پیمانکاری مجوز شروع کار نمی گیرد:
۱. Permit to Work (PTW) – مجوز کار گرم/سرد که توسط ناظر HSE پالایشگاه صادر میشود. اعتبار آن حداکثر ۷ روز است.
۲. Material Safety Data Sheet (MSDS) تمام سمومی که قرار است استفاده شوند، به تایید آزمایشگاه مرجع پالایشگاه رسیده باشد.
۳. لیست پرسنل همراه با شماره کارت آموزش HSE و تاریخ معاینه پزشکی (حداکثر ۳ ماه قبل)
۴. نقشه عملیاتی شامل: نقاط دقیق طعمه گذاری، مسیر تردد تیم، محل تجمع اضطراری
۵. برنامه واکنش در شرایط اضطراری (نشت سم، آتش سوزی، عقرب زدگی، سقوط در کانال)
۶. گواهی کالیبراسیون گازسنج ها (مربوط به همان روز)
آیا روشی برای تشخیص حضور موش در کانال بدون نیاز به بازدید فیزیکی وجود دارد؟
بله. ترموگرافی مادون قرمز یکی از پیشرفته ترین روشهاست. یک دوربین حرارتی، اختلاف دمای بین موش زنده (۳۷ درجه) و محیط اطراف (مثلاً ۲۵ درجه دیوار کانال) را نشان می دهد. با پرواز یک پهپاد مجهز به دوربین ترمال روی مسیر کانال، میتوان لانهها را حتی از پشت بتن شناسایی کرد. این روش در پتروشیمی های عسلویه با موفقیت آزمایش شده است.
چگونه از بازگشت آفات بعد از سمپاشی جلوگیری کنیم؟
پاسخ با موانع شیمیایی و برنامه پایش دائمی. پس از پاکسازی کامل، یک نوار چسبنده غیرسمی به عرض ۲۰ سانتیمتر در تمام نقاط ورودی کانال ها و اتاق های برق نصب میشود. اگر آفت جدیدی سعی در ورود داشته باشد، روی چسب گیر می افتد و تیم متوجه هجوم جدید میشود. همچنین هر ماه ۱۰ درصد از ایستگاه ها به صورت تصادفی بازرسی میشود.
هزینه تقریبی یک دوره کامل کنترل آفات در پالایشگاه ۱۰۰ هکتاری چقدر است؟
هزینه به شدت به نوع آفت، دسترسی به مناطق، و تعداد ایستگاه های طعمه بستگی دارد. اما یک بازه متوسط (سال 1405):
اول (بازرسی و نقشه برداری)
دوم (طعمه گذاری و سمپاشی اولیه)
سوم (نگهداری ماهانه به مدت یک سال)
ممکن است سمپاشی روی فرآیند تولید (مثل کیفیت محصول یا کاتالیست ها) اثر بگذارد؟
خیر، اگر سموم تایید شده و طبق استاندارد استفاده شوند. تمام سموم معرفی شده در این مقاله در دمای کاری پالایشگاه (حداکثر ۶۰ درجه در سطح تجهیزات) تجزیه شده و به ترکیبات بی خطر تبدیل میشوند. همچنین هیچکدام با کاتالیستهای مرسوم (نیکل، پلاتین، زئولیت) واکنش نمی دهند.
جمع بندی نهایی:
مدیریت آفات در پالایشگاه ها و پتروشیمیها یک عملیات مهندسی است، نه یک کار خدماتی. از کانال های کابل زیرزمینی تا اتاق های برق پرخطر، هر نقطه باید با سموم غیراشتعال، تجهیزات ATEX و پرسنل فوق تخصصی پایش شود. هزینه نادیده گرفتن آفات، نه فقط خسارت اقتصادی، بلکه مرگ و میر و انفجار است.شرکت تخصصی پیشتازان نوین مهرسان (زیسپاک) با یک دهه تجربه در خدمات سمپاشی و کنترل آفات در حوزه های موفق باعث اطمینان تمایی کسب و کارها شده است که این تلاش شبانه روزی همکاران ما که تحصلکرده های رشته های حشره شناسی ،سم شناسی، بهداشت محیط می باشد.